די היסטאָרישע שול אין סאָקאַל

סאָקאַל געהערט צו די אַלטע שטעט פֿון דער בעלזער געגנט. זי ווערט דערמאָנט אין שריפֿטלעכע מקורים שוין פֿון פֿערצנטן יאָרהונדערט, און שפּעטער האָט זי באַקומען שטאָטישע רעכטן און אַ וויכטיקע ראָלע ווי אַ פּאָוועט־צענטער. די פּוילישע, עסטרייכישע און אוקראַיִנישע פּעריאָדן האָבן איבערגעלאָזט אין שטאָט עטלעכע היסטאָרישע שיכטן.

ייִדיש לעבן אין סאָקאַל איז באַקאַנט לכל־הפּחות פֿון זעכצנטן יאָרהונדערט. אין אָנהייב איז די קהילה געווען באַגרענעצט דורך מלוכישע און שטאָטישע תקנות, אָבער אין אָנהייב זיבעצנטן יאָרהונדערט האָבן די ייִדן זיך אויסגעהאַנדלט די מעגלעכקייט צו בויען הייזער, אויפֿשטעלן אַ שול און קריגן ערד פֿאַר אַ בית־עולם. פֿײַערן, מלחמות און חרובֿות האָבן שטאַרק געשעדיקט די שטאָט, אָבער די קהילה האָט זיך מיט דער צײַט ווידער אויפֿגעבויט.

אין אַכצנטן און נײַנצנטן יאָרהונדערט האָבן די ייִדן פֿון סאָקאַל געאַרבעט אין האַנדל, מלאכות, טראַנספּאָרט און קליינע אונטערנעמונגען. חסידות, בפֿרט די פֿאַרבינדונגען מיט נאָענטן בעלז, האָט געהאַט אַ שטאַרקן איינפלוס אויף רעליגיעזן לעבן. אין אָנהייב צוואַנציקסטן יאָרהונדערט האָבן ייִדן אויסגעמאַכט אַ גרויסן טייל פֿון דער באַפֿעלקערונג און זענען געווען אַקטיוו אין עקאָנאָמיע און געזעלשאַפֿטלעכן לעבן.

די צווייטע וועלט־מלחמה האָט חרובֿ געמאַכט דעם דאָזיקן וועלטל. נאָך דער דײַטשישער אָקופּאַציע אין יוני 1941 האָבן זיך אָנגעהויבן מאַסן־הריגות, דעפּאָרטאַציעס קיין בעלזשעץ, דאָס שאַפֿן פֿון אַ געטאָ און ווײַטערדיקע אַקציעס. אין מײַ 1943 איז די געטאָ ליקווידירט געוואָרן; בלויז אַ קליינע צאָל מענטשן האָט איבערגעלעבט אין באַהעלטענישן.

די שול אין סאָקאַל איז דערפֿאַר ניט נאָר אַן אַרכיטעקטורישער אָביעקט, נאָר אויך אַ מאַטעריעלע עדות פֿון אַ לאַנגער ייִדישער אנוועזנהייט און פֿון אַ קהילה וואָס איז כּמעט גאָר חרובֿ געוואָרן בעתן חורבן. איר אָפּהיטונג דאַרף פֿאָרשונג, פֿאַכמענישע קאָנסערוואַציע און אַן אָפּגעהיטע דערציילונג וואָס ברענגט צוריק קאָנטעקסט, נעמען און זכּרון.